Recent rapporteerden zowel de Sociaal Economische Raad (SER) als het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV) over de mogelijke impact van AI op het werk. We vatten de rapportages hieronder voor je samen en beginnen met het rapport van de SER.
De SER schrijft in zijn advies ‘AI en werk – Samen naar een werkende toekomst met AI’ dat artificiële intelligentie (AI, kunstmatige intelligentie) onze economie, arbeidsmarkt en samenleving ingrijpend zal veranderen. Nieuwe AI-technologieën, zoals ChatGPT en autonome robots, worden steeds vaker ingezet in sectoren als zorg, logistiek, dienstverlening en onderwijs. Het benutten van AI biedt grote kansen, bijvoorbeeld voor het verhogen van de arbeidsproductiviteit en het terugdringen van werkdruk. Maar AI moet volgens de SER wel op een verantwoorde manier worden ingezet. Volgens SER-voorzitter Kim Putters moeten organisaties en bedrijven zich proactief voorbereiden op AI, samen met hun medewerkers. Daarbij moet de mens centraal staan. De keuzes die nú gemaakt maken, bepalen volgens hem of AI zal bijdragen aan brede welvaart of juist zal leiden tot verscherpte ongelijkheid en toenemende werkdruk.
De vier hoofdaanbevelingen van de SER
- Zet de mens en waardig werk centraal.
Door AI veranderen taken en werkprocessen, zal nieuw werk ontstaan en sommige banen zullen verdwijnen. Proactieve sturing door bedrijven, organisaties en overheden is cruciaal om AI verantwoord en effectief in te zetten. Dat begint bij het vroeg betrekken van medewerkers bij de implementatie en ontwikkeling van AI. Menselijke waardigheid, zeggenschap en training van medewerkers moeten centraal staan. Menselijk toezicht op AI-toepassingen moet zorgvuldig worden geregeld.
- Overheid, neem de regie op verdeling en zekerheid.
AI kan in bepaalde sectoren of beroepen ontwrichtend zijn. Dat kan zorgen voor nieuwe ongelijkheid of druk op de sociale samenhang. De overheid moet daarom actief onderzoeken en monitoren wat de inzet van AI betekent voor werk, inkomensverdeling en sociale zekerheid. We moeten nú nadenken over een eerlijke verdeling van kansen en opbrengsten, zodat AI niet leidt tot een nieuwe tweedeling in de samenleving.
- Blijf samen leren en ontwikkelen
Overheid, onderwijs en werkgevers moeten samen actiever aan de slag met scholing, bijscholing en een leven lang ontwikkelen. Dat is cruciaal om mensen mee te nemen in de digitale transitie. Werkgevers hebben de verantwoordelijkheid om hun medewerkers een passend leeraanbod te geven, waar medewerkers actief mee aan de slag moeten. De overheid moet goede digitale basisvaardigheden voor alle groepen in de samenleving ondersteunen, zodat iedereen gelijke kansen krijgt.
- Investeer fors in AI-innovatie, onderzoek en Europese samenwerking
Er zijn investeringen nodig om internationaal concurrerend te blijven én strategisch autonoom te zijn. Overheid en bedrijfsleven moeten meer investeren in wetenschap, onderzoek, de digitale infrastructuur en innovatie. Nederland moet, samen met Europa, kunnen meekomen in de internationale AI-ontwikkeling. De SER adviseert om het midden- en kleinbedrijf, waar AI nog beperkt wordt toegepast, praktisch te ondersteunen. Zo moet de overheid zorgen dat bedrijven in een netwerk met elkaar ervaringen en kennis uitwisselen. De vele al bestaande initiatieven moeten daar een plek in krijgen. Daarnaast moeten startende en groeiende AI-bedrijven de ruimte krijgen te ontwikkelen en op te schalen. Betere randvoorwaarden, zoals toegang tot financiering, zijn hiervoor nodig.
Aanbevelingen van het UWV
Ook het UWV heeft recent over de impact van AI gerapporteerd. Voor het rapport ‘Op weg naar AI die werkt voor iedereen’ interviewde UWV zo’n twintig deskundigen over het effect van kunstmatige intelligentie op de arbeidsmarkt. De experts komen uit verschillende kennisgebieden, van techniek tot economie. Met het rapport wil een bijdrage leveren aan alle betrokken partijen die ervoor moeten zorgen dat iedereen kan meekomen in de snel veranderende werkomgeving. Welke kant het opgaat voor de betrokken partijen blijkt in veel gevallen afhankelijk van de eigen keuzes, aldus het UWV. AI verhoogt namelijk de arbeidsproductiviteit en vermindert de krapte op de arbeidsmarkt. Maar het kan ook leiden tot banenverlies en een grotere mismatch tussen vraag en aanbod. Ook het UWV vindt daarom dat werkgevers, onderwijs en overheid actiever moeten samenwerken om de overgang naar een AI-gedreven arbeidsmarkt soepel te laten verlopen. De conclusies van AWV:
- AI heeft al grote invloed op de arbeidsmarkt.
Veel mensen gebruiken AI-toepassingen als ChatGPT al als een digitale assistent die werkzaamheden ondersteunt of gedeeltelijk overneemt. Hierdoor stijgt de productiviteit en zijn er minder mensen nodig voor hetzelfde werk. Toch verwachten deskundigen niet dat dit op korte termijn tot massawerkloosheid zal leiden.
- Veel werk verandert sterk door AI.
Dit vereist nieuwe vaardigheden van mensen. Experts voorzien dan ook een grotere mismatch tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt. Voor werkgevers betekent dit dat het lastiger wordt om nieuwe medewerkers te vinden met de juiste vaardigheden en vakkennis. Voor werkzoekenden dat zij moeilijker een passende baan vinden. Bepaalde taken worden door kunstmatige intelligentie geheel of deels vervangen. Denk aan administratieve taken, taalkundige en creatieve werkzaamheden en taken die bij data- en beeldanalyse komen kijken. Aan de andere kant groeit door AI de behoefte aan digitale en kritische vaardigheden (‘fact checking’). Doordat AI bepaalde vakinhoudelijke taken overneemt, worden menselijke soft skills zoals communicatieve vaardigheden, samenwerken en ethisch besef belangrijker. Vooral het aanpassingsvermogen van medewerkers is cruciaal.
- Kwetsbare beroepen en sectoren
Door AI daalt de vraag naar beroepen met veel routinematige taken en een sterke focus op taal of data. Dit geldt vooral voor de volgende beroepsrichtingen:
- administratieve beroepen
- financiële beroepen
- juridische beroepen
- klantenservicemedewerkers
- consultants
- ICT-beroepen
- creatieve beroepen
Vooral kennisintensieve sectoren merken hier als eerste de gevolgen van. Dit zijn sectoren waarin kennis en data een grote rol spelen. Voorbeelden zijn de zakelijke dienstverlening, juridische en financiële sector en ICT. Voor andere sectoren zien deskundigen ook kansen. Denk aan de inzet van computer vision in de gezondheidszorg, waarmee beelden beter en sneller kunnen worden geanalyseerd. Of robots in de industrie.
- Gevolgen voor werknemers en werkgevers: scholing is erg belangrijk
Werkgevers zijn vaak nog terughoudend om AI te gebruiken. Bijvoorbeeld vanwege de privacywetgeving. Toch moeten zij met hun medewerkers over AI praten en in scholing investeren, waarschuwen experts. Zo maken zij hun organisatie toekomstbestendig. Werken met kunstmatige intelligentie vergroot de productiviteit en het werkplezier van medewerkers. Bepaald werk wordt bereikbaar voor mensen die voorheen buitengesloten bleven. Maar evengoed kan de inzet van AI ook de druk op starters of mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt vergroten. Verlies van autonomie is een ander risico.
Door AI stijgt de behoefte aan bij- en omscholing. Digitale geletterdheid wordt een onmisbaar onderdeel van onderwijs en bijscholing. Het onderwijs moet zich hierbij flexibel opstellen, vinden experts. Bijvoorbeeld met flexibele leerplannen en door het leeraanbod voor volwassenen meer in overleg met werkgevers op te stellen. Ook de overheid speelt een belangrijke rol. Zij kan bijvoorbeeld zorgen voor voldoende datacenters en bij- en omscholing stimuleren.
Voorlopige conclusie
Uit beide rapportages blijkt dat AI op het werk de productiviteit kan verhogen door taken te ondersteunen en te automatiseren. Maar de intrede van AI vereist ook dat werkgevers en medewerkers kritisch moeten blijven en zich voortdurend zullen moeten blijven aanpassen aan nieuwe vaardigheden. Medewerkers moeten AI bijvoorbeeld zien als een assistent, gevoelige informatie vermijden en de resultaten altijd (!) controleren.
Organisaties moeten investeren in training, ethische richtlijnen opstellen en zich voorbereiden op de impact van AI op de arbeidsmarkt en mogelijke nieuwe wetgeving, zoals de Europese AI-verordening. Deze verordening is de eerste alomvattende wetgeving ter wereld die regels stelt aan de ontwikkeling en het gebruik van kunstmatige intelligentie. Het doel is om betrouwbare AI te bevorderen door AI-systemen in te delen naar risico's, waarbij de meest risicovolle toepassingen verboden worden, hoog-risico systemen strengere regels krijgen en lager-risico systemen moeten voldoen aan transparantie-eisen. De verordening is op 1 augustus 2024 in werking getreden en wordt gefaseerd ingevoerd.
